Bir kişiden alacağınız var, icra takibi başlattınız; ancak borçlunun üzerine kayıtlı herhangi bir mal bulunmuyor. Daha sonra borçlunun evini, arsasını, aracını veya başka bir malvarlığını bir yakınına ya da üçüncü kişiye devrettiğini öğrendiniz.
Peki bu durumda alacağınızı tahsil etme imkânınız tamamen ortadan kalkar mı?
Hayır. Borçlunun alacaklıdan mal kaçırmak amacıyla yaptığı bazı işlemlere karşı tasarrufun iptali davası açılması mümkündür. İcra ve İflas Kanunu’nun 277 ve devamı maddelerinde düzenlenen bu dava, alacaklının tahsil imkânını korumayı amaçlar.
Tasarrufun İptali Davası Ne İşe Yarar?
Tasarrufun iptali davasında amaç, taşınmazı veya aracı alacaklının üzerine geçirmek değildir.
Dava kabul edildiğinde, örneğin borçlunun üçüncü kişiye devrettiği bir taşınmaz söz konusuysa, tapunun alacaklı adına tescil edilmesi gerekmez. Alacaklı, kendi alacağı ve ferileriyle sınırlı olmak üzere o mal üzerinde haciz ve satış yoluna başvurabilme imkânı elde eder.
Basit bir örnekle:
Borçlu, hakkında icra işlemleri yapılacağını öngörerek evini başka bir kişiye devretmiş olabilir. Kanuni şartlar mevcutsa alacaklı, tasarrufun iptali davasıyla bu devir hiç yapılmamış gibi söz konusu taşınmaz üzerinde cebri icra yoluyla hakkını alma imkânına kavuşabilir.
Her Mal Devri İptal Edilebilir mi?
Hayır. Bir kişinin borcu bulunması, yaptığı bütün satış ve devirlerin kendiliğinden geçersiz olduğu anlamına gelmez.
Tasarrufun iptali davasının görülebilmesi bakımından alacağın gerçek olması, icra takibinin kesinleşmesi, iptali talep edilen tasarrufun borcun doğumundan sonra gerçekleştirilmesi ve gerekli hâllerde kesin veya geçici aciz belgesinin bulunması gibi önemli şartlar söz konusudur. Ayrıca dava için kanunda öngörülen süreye de dikkat edilmesi gerekir.
Bu nedenle her olayın devir tarihi, borcun doğum tarihi ve icra dosyasının durumu birlikte değerlendirilmelidir.
Borçlunun Malını Akrabasına Devretmesi Özellikle Önemlidir
Uygulamada en sık karşılaşılan durumlardan biri, borçlunun taşınmazını veya başka bir malını eşine, çocuğuna, anne-babasına veya diğer yakınlarına devretmesidir.
Kanun, yakın kişiler arasında gerçekleştirilen bazı tasarruflara özel sonuçlar bağlamaktadır. Raporda yer verilen güncel İİK m. 278 düzenlemesinde; altsoy ve üstsoy, belirli derecedeki kan ve kayın hısımları, eş, evlat edinen ile evlatlık ve ortak konutta yaşayan kişiler arasındaki bazı tasarruflar bakımından özel hükümler bulunduğu belirtilmektedir.
Ayrıca Yargıtay uygulamasında da örneğin taşınmazın borçlunun kızına devredilmiş olması, somut olayın diğer özellikleriyle birlikte değerlendirilmiştir.
Dolayısıyla “Malımı ailemden birine devredersem alacaklı artık o mala ulaşamaz.” düşüncesi hukuken güvenli bir yaklaşım değildir.
Taşınmazı Çok Düşük Bedelle Satmak da Risk Oluşturabilir
Tapuda satış yapılmış olması tek başına işlemin tasarrufun iptali bakımından korunacağı anlamına gelmez.
Özellikle taşınmazın gerçek değeri ile satışta gösterilen bedel arasında ciddi bir fark bulunması önem taşıyabilir. Raporda yer verilen kararlarda, satış bedeli ile rayiç değer arasındaki önemli farkın iptal değerlendirmesinde dikkate alındığı görülmektedir.
Örneğin piyasa değeri milyonlarca lira olan bir taşınmazın çok düşük bir bedelle yakına devredilmesi, olayın diğer koşullarıyla birlikte mahkeme tarafından incelenebilir.
Mal Başka Bir Kişiye Tekrar Satılırsa Ne Olur?
Borçludan malı devralan kişi, dava konusu taşınmazı daha sonra başka bir kişiye satmış olabilir.
Bu durum da alacaklının hakkının mutlaka ortadan kalktığı anlamına gelmez. Mal üçüncü kişi tarafından elden çıkarılmış ve sonraki kişinin kötü niyeti kanıtlanamamışsa, belirli koşullarda dava malın yerine geçen değer üzerinden nakden tazminata dönüşebilmektedir. Sorumluluk, alacak miktarını aşmamak üzere malın elden çıkarıldığı tarihteki gerçek değeri dikkate alınarak gündeme gelebilir.
Bu nedenle malın birden fazla kez el değiştirmiş olması da tek başına alacaklının hukuki imkânlarının sona erdiği anlamına gelmez.
5 Yıllık Süreye Dikkat
Tasarrufun iptali davalarında en önemli konulardan biri hak düşürücü süredir.
İİK m. 284 uyarınca iptal davası hakkı, iptale konu tasarrufun gerçekleştiği tarihten itibaren beş yılın geçmesiyle düşer. Yargıtay da bu sürenin hak düşürücü nitelikte olduğunu ve mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınması gerektiğini belirtmektedir.
Bu nedenle şüpheli bir mal devrinin öğrenilmesi hâlinde uzun süre beklenmemesi önemlidir.
Dava Devam Ederken Mal Tekrar Satılabilir mi?
Tasarrufun iptali davasında alacaklının, dava konusu malın tekrar el değiştirmesi nedeniyle hakkına ulaşmasının zorlaşmasını önlemek amacıyla ihtiyati haciz talep etmesi de gündeme gelebilir.
İİK m. 281/2 kapsamında hâkim, gerekli şartların bulunması hâlinde iptale tabi tasarrufun konusu olan mallar hakkında alacaklının talebi üzerine ihtiyati haciz kararı verebilir.
Bu nedenle yalnızca davanın açılması değil, dava süresince alacağın korunması için hangi geçici hukuki korumaların talep edileceği de önem taşımaktadır.
Tasarrufun İptali ile Muvazaa Davası Aynı Şey Değildir
Uygulamada bu iki dava sıklıkla birbirine karıştırılmaktadır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun raporda yer verilen kararına göre, muvazaaya dayalı davalarda icra takibine geçilmiş veya aciz belgesi alınmış olması zorunlu değildir. Buna karşılık İİK kapsamında tasarrufun iptali davasında farklı dava şartları ve beş yıllık hak düşürücü süre söz konusudur.
Bu nedenle olayın hukuken “muvazaa” mı yoksa “tasarrufun iptali” mi kapsamında değerlendirilmesi gerektiğinin doğru belirlenmesi önemlidir.
Alacağınızı Tahsil Edemiyorsanız Borçlunun Önceki Devirleri Araştırılmalıdır
İcra dosyasında borçlunun üzerine kayıtlı mal bulunamaması, her zaman tahsil imkânının sona erdiği anlamına gelmez.
Özellikle borcun doğmasından sonra;
- taşınmazın devredilmesi,
- aracın üçüncü kişiye geçirilmesi,
- malın gerçek değerinin çok altında bir bedelle satılması,
- borçlunun devrettiği taşınmazı fiilen kullanmaya devam etmesi,
- borçlu ile malı devralan kişi arasında yakınlık veya iş ilişkisi bulunması
gibi durumlarda yapılan işlemlerin hukuki açıdan ayrıca incelenmesi gerekebilir. Nitekim raporda incelenen Yargıtay kararlarından birinde, malı devralan kişinin borçlu şirketin finans müdürü olması ve borçlunun taşınmazı kullanmaya devam etmesi gibi olgular üçüncü kişinin borçlunun durumunu bilmesi bakımından değerlendirilmiştir
Sonuç
Borçlunun mallarını üçüncü kişilere devretmiş olması, alacağın artık tahsil edilemeyeceği anlamına gelmez. Tasarrufun iptali davası, kanuni şartların bulunması hâlinde alacaklıya devredilen mal üzerinde cebri icra yoluyla hakkını elde etme imkânı sağlayan önemli bir hukuki yoldur.
Ancak borcun doğum tarihi, devir tarihi, icra takibinin durumu, aciz belgesi, malı devralan kişinin borçluyla ilişkisi, satış bedeli ve özellikle 5 yıllık hak düşürücü süre her dosyada ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Borçlunun mal kaçırmak amacıyla taşınmaz veya araç devrettiğinden şüpheleniyorsanız, devirlerin hukuki niteliğinin ve tasarrufun iptali davası şartlarının somut olay özelinde incelenmesi hak kaybının önlenmesi açısından önem taşır.